การประเมินและการยกระดับประสิทธิภาพพลังงานในอุตสาหกรรมไม้

โรงงานไม้ในไทยอยู่ที่ใด และเหตุใดจึงกระจุกตัวในภาคใต้

            อุตสาหกรรมไม้และผลิตภัณฑ์แปรรูปจากไม้ เป็นหนึ่งในภาคอุตสาหกรรมที่มีบทบาทสำคัญต่อเศรษฐกิจของประเทศไทย โดยมีโรงงานกระจายอยู่ในทุกภูมิภาค แต่จะหนาแน่นเป็นพิเศษในภาคใต้

            เหตุผลสำคัญคือ การอยู่ใกล้แหล่งวัตถุดิบ เนื่องจากภาคใต้เป็นพื้นที่เพาะปลูกยางพาราที่ใหญ่ที่สุดของประเทศ ซึ่งเป็นต้นทางของไม้ยางพาราแปรรูป การตั้งโรงงานในบริเวณนี้จึงช่วยลดต้นทุนการขนส่งไม้ท่อนเข้าสู่โรงงานได้อย่างชัดเจน

โรงงานไม้ 2 แบบ ใช้พลังงานไม่เหมือนกัน

            ก่อนจะประเมินว่าโรงงานใด "ประหยัด" หรือ "ใช้พลังงานสูง" ต้องพิจารณาก่อนว่าโรงงานนั้นมีกระบวนการผลิตอย่างไร เพราะกระบวนการที่ต่างกันทำให้รูปแบบการใช้พลังงานต่างกันมาก

แบบที่ 1 แปรรูปด้วยเครื่องจักรอย่างเดียว (Mechanical Processing)

โรงงานกลุ่มนี้ทำเฉพาะการเลื่อย ไส ตัด และขึ้นรูปขนาด

• ใช้ พลังงานไฟฟ้าเป็นหลัก เพื่อขับเคลื่อนมอเตอร์และเครื่องจักรกล
• แทบไม่ใช้พลังงานความร้อน
• การใช้พลังงานต่อหน่วยผลผลิตอยู่ในระดับ ค่อนข้างต่ำ

แบบที่ 2 แปรรูปร่วมกับการอบแห้ง (Processing with Kiln Drying)

โรงงานกลุ่มนี้เพิ่มขั้นตอนการอบเพื่อไล่ความชื้น ซึ่งจำเป็นต่อคุณภาพไม้ เพราะช่วยควบคุมการยืดหดตัวของเนื้อไม้ ป้องกันการบิดงอ และยับยั้งการเจริญเติบโตของเชื้อรา

แต่ขั้นตอนนี้ทำให้ความต้องการพลังงานสูงขึ้นมาก เนื่องจากต้องใช้

• พลังงานความร้อนปริมาณมาก เพื่อผลิตไอน้ำหรือลมร้อน ซึ่งส่วนใหญ่ได้จากการนำเศษไม้หรือชีวมวลมาเผาเป็นเชื้อเพลิงในหม้อไอน้ำ
• พลังงานไฟฟ้าเพิ่มเติม สำหรับพัดลมหมุนเวียนอากาศภายในห้องอบและระบบควบคุมความชื้น

ข้อควรจำ ไม่ควรนำค่าการใช้พลังงานของโรงงานที่มีเตาอบ ไปเปรียบเทียบกับโรงงานที่แปรรูปทางกลอย่างเดียว เพราะจะทำให้สรุปผลผิดพลาด ต้องเปรียบเทียบกับโรงงานประเภทเดียวกันเท่านั้น

ดัชนีการใช้พลังงานจำเพาะต่อหน่วยผลผลิต (SEC) คืออะไร

            ดัชนีการใช้พลังงานจำเพาะต่อหน่วยผลผลิต (Specific Energy Consumption หรือ SEC) คือ ตัวเลขที่บอกว่าโรงงานใช้พลังงานไปเท่าใด เพื่อผลิตสินค้าได้ 1 หน่วย ในช่วงเวลาที่กำหนด โดยใช้ประเมินได้ทั้งระดับเครื่องจักร ระดับกระบวนการผลิต และภาพรวมของสถานประกอบการ

SEC = พลังงานทั้งหมดที่ใช้ในช่วงเวลาหนึ่ง ÷ ผลผลิตที่ได้ในช่วงเวลาเดียวกัน

เหตุใดจึงต้องดูค่า SEC แทนการดูค่าไฟรวม

            เพราะค่าไฟรวมจะขึ้นลงตามยอดการผลิต เดือนที่ผลิตมาก ค่าไฟย่อมสูงเป็นธรรมดา ซึ่งไม่ได้แปลว่าโรงงานใช้พลังงานอย่างสิ้นเปลือง ค่า SEC จะตัดผลของปริมาณการผลิตออกไป ทำให้เห็นประสิทธิภาพที่แท้จริง เช่น

• ค่าไฟเดือนนี้สูงขึ้น 20% แต่ผลิตได้เพิ่มขึ้น 30% → ค่า SEC ลดลง แสดงว่าประสิทธิภาพ ดีขึ้น
• ค่าไฟเดือนนี้เท่าเดิม แต่ผลิตได้น้อยลง → ค่า SEC สูงขึ้น แสดงว่า อาจมีความผิดปกติ ในระบบ

ตัวอย่างการคำนวณ

            สมมติโรงงานแปรรูปไม้ยางพาราแห่งหนึ่ง มีข้อมูลการใช้พลังงานและผลผลิตในเดือนหนึ่ง ดังนี้

ขั้นที่ 1 แปลงพลังงานทุกชนิดให้อยู่ในหน่วยเดียวกัน (เช่น เมกะจูล) แล้วนำมารวมกัน

ขั้นที่ 2 นำพลังงานรวมหารด้วยผลผลิต จะได้ค่า SEC ในหน่วย "พลังงานต่อลูกบาศก์เมตร"

หมายเหตุ ค่าความร้อนของชีวมวลขึ้นอยู่กับความชื้นของเศษไม้ และค่าแปลงหน่วยพลังงานไฟฟ้าให้ใช้ตามที่คู่มือของ พพ. กำหนด เพื่อให้ตัวเลขที่ได้สามารถนำไปเทียบกับเกณฑ์มาตรฐานได้อย่างถูกต้อง

นำค่า SEC ไปใช้ประโยชน์อย่างไร

1. เปรียบเทียบกับตนเอง ดูข้อมูลย้อนหลังว่าปีนี้ดีขึ้นหรือแย่ลงกว่าปีก่อน โดยใช้เป็นเส้นฐานพลังงาน (Energy Baseline)
2. เปรียบเทียบกับภายนอก เทียบกับเกณฑ์มาตรฐานอ้างอิงของโรงงานประเภทเดียวกัน เพื่อดูว่าโรงงานของท่านอยู่ในระดับใดของอุตสาหกรรม
3. ตั้งเป้าหมายและวัดผล เช่น ตั้งเป้าลดค่า SEC ลง 5% ภายใน 1 ปี แล้ววัดว่ามาตรการที่ลงทุนไปได้ผลจริงหรือไม่
4. ตรวจจับความผิดปกติ ค่า SEC ที่สูงขึ้นผิดปกติ มักเป็นสัญญาณของไอน้ำรั่ว ฉนวนเสื่อมสภาพ หรือเครื่องจักรเริ่มมีปัญหา

เกณฑ์มาตรฐานอ้างอิงของกลุ่มอุตสาหกรรมแปรรูปไม้ ขนาดกลางและขนาดเล็ก

            เมื่อคำนวณค่า SEC ของโรงงานได้แล้ว ให้นำมาเปรียบเทียบกับเกณฑ์ด้านล่าง โดยเลือกกลุ่มให้ตรงกับประเภทกระบวนการผลิตของโรงงานท่าน

วิธีอ่านผลการเปรียบเทียบ

• ค่า SEC ต่ำกว่าเกณฑ์ โรงงานอยู่ในเกณฑ์ดี ควรรักษาระดับไว้และเน้นการบำรุงรักษาเชิงป้องกัน
• ค่า SEC ใกล้เคียงเกณฑ์ ยังปรับปรุงได้ด้วยมาตรการที่ลงทุนน้อย เช่น การปรับวิธีเดินเครื่องจักร
• ค่า SEC สูงกว่าเกณฑ์มาก มีโอกาสลดต้นทุนได้สูง ควรดำเนินการตรวจวิเคราะห์การใช้พลังงานอย่างละเอียด

มาตรการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงานสำหรับโรงงานไม้ขนาดกลางและขนาดเล็ก

            อุตสาหกรรมแปรรูปไม้และผลิตภัณฑ์จากไม้ขนาดกลางและขนาดเล็ก ถือเป็นฟันเฟืองสำคัญของระบบเศรษฐกิจ แต่สถานประกอบการกลุ่มนี้มักเผชิญข้อจำกัดที่คล้ายกัน ได้แก่

• เงินทุนจำกัด ทำให้ลงทุนเปลี่ยนเครื่องจักรใหม่ได้ยาก
• ขาดบุคลากรเฉพาะทาง ด้านการจัดการพลังงาน
• เครื่องจักรมีอายุการใช้งานนาน และใช้พลังงานสูง

            มาตรการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงานจึงเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยให้ผู้ประกอบการก้าวข้ามข้อจำกัดเหล่านี้ และนำแนวทางการลดการใช้พลังงานไปปฏิบัติได้อย่างเป็นรูปธรรม

ประโยชน์ที่ผู้ประกอบการจะได้รับ

เริ่มต้นได้อย่างไร

1. รวบรวมข้อมูลย้อนหลัง 12 เดือน ได้แก่ บิลค่าไฟฟ้า ปริมาณเชื้อเพลิงที่ใช้ และยอดผลผลิตรายเดือน
2. คำนวณค่า SEC ของโรงงาน แล้วจัดทำเป็นกราฟรายเดือนเพื่อดูแนวโน้ม
3. เปรียบเทียบกับเกณฑ์มาตรฐาน โดยเลือกกลุ่มให้ตรงกับประเภทโรงงาน
4. เลือกมาตรการที่ลงทุนน้อยแต่เห็นผลเร็วก่อน เช่น การอุดรอยรั่วของไอน้ำและลมอัด การซ่อมฉนวนความร้อน และการปรับตารางเดินเครื่องจักร
5. ติดตามค่า SEC ทุกเดือน เพื่อยืนยันว่ามาตรการที่ดำเนินการได้ผลจริง

            หากต้องการคำแนะนำเพิ่มเติม สามารถติดต่อกองส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน ตามข้อมูลการติดต่อด้านล่าง

เรียบเรียงบทความโดย

ดร.ณัฐวัฒน์ พันธุ์ชาติ

8 สิงหาคม 2569